קטלא באשרייבט 'דאס פרומע בייכעלע'

 אַ קאָלעגע ביים ארבעט האָט מיר געפרעגט צי עס איז עפּעס דאָ אין דער אָרטאָדאָקסישער דיעטע וואָס איז גורם אַז אַלע ז-יינע קליענטן פון אַ געוויסן עלטער, אידן יראים ושלמים, פאַרשטייט זיך, זענען עפעס אַזוי... און ער האָט נישט געענדיקט.

איך האָב אים אַרויסגעהאָלפן און אים געפרעגט צי ער מיינט נישט אפשר אַז זיי זענען עפעס אַזוי בעלבתיש ביים גאַרטל, אַזוי כריסה בין שיניהדיק, שמנת, עביתדיק? ער הייבט אָן צו שמייכלן און ער שאָקלט מיטן קאָפּ אַז ער מיינט טאַקע דאָס און גאָרנישט עפּעס אַנדערש.

פאַרשטייט איר, רבותי? אין דער היינטיקער וועלט קען מען אַזוי נאָר רעדן ברמיזא ווייל ער זאָל נאָר אַרויסזאָגן דאָס וואָרט אידן און דערנאָך פעט, קען ער פאַרלירן זיין פּאָסטן און טראָגן קין'ס אַ צייכן כל ימי חייו. די אפּוטרופוסים פון כלל ישראל, פון דער איי.די.על ביז דעם וויזנטאַל צענטער, וועלן אים אָנקלאָגן, און די באָראָ פּאַרקער ערב רב וועלן מאַכן מהומות קעגן דער פירמע.

דאָס איז אָבער דווקא ווייל ער איז אַ בן נח. מיר אידישע קינדער האָבן אַ היתר ווייל ווען נישט ווי האָט משה רבינו געמעגט זאָגן ''שמעו נא המורים'' און ''כי עם קשה עורף הוא''. אלא מאי, מיר מעגן און זיי נישט.

איך פאַרפאָר שטאַרק ווייל אינגאַנצן ווילן מיר אַרומרעדן דאָס ערנסטע נושא פונעם פרומן בייכל. איך האָב מיך איינגעהאַלטן מיט אייזערנע קייטן פון אים זאָגן, ר' איד, כלומר ר' גוי, דו ווייסט וואָס אַ איד מאַכט נעבעך מיט? דו האָסט דיך דווקא פאַרלייגט אויף אידישע קינדער אין זייערע שווערסטע יאָרן פון די בן ארבעים לבינה, ווען די קינדער וואַקסן אונטער און מען דאַרף זיי חתונה מאַכן? דו האָסט אַ מושג סאַראַ שבעה מדורי גהינום דאָס איז טרעפן אַ געהעריקן שידוך? טרעפן די ריכטיקע זאַך און יענער זאָל דיר אויך וועלן, פרעגן אויס  וועגן דעם חתן צי די כלה בסוד סודות אַז אַ צווייטער זאָל נישט אַרויסכאַפּן און נאָך אַ שדכן זאָל נישט קאַליע מאַכן? און אַז מען ברעכט שוין טעלער ווייסט דו וואָס די הוצאות זענען? פון אויסשטאָפירן, ביז אויסמעבלן אַ דירה און איך רעד שוין נישט פון דער שבת שבע ברכות. דער קאָפּווייטאָג בלויז פון טרעפן אַ זאַל, דו ווייסט וואָס דאָס אַלעס מיינט?

נו, איז פּונקט אין דער עלטער פאַרגינסט דו זיי נישט אַ טעלער טשולנט? וואָס נאָך האָט אַ איד פון ז-יין עולם הזה אַז ער קען אפילו דאָס נישט, איז זאָל ער דאָס אויך נישט טאָרן? ווער דו אַ איד אויף איין טאָג וועלן מיר זען ווי דו האַלטסט דאָס אויס.

 ווען איך זאָל מיט אים אָנהייבן וואָלט איך מיט דעם נישט געענדיקט. איך וואָלט אים אויך מסביר געווען אַז פאַר אַן אמתן חסידישן איד איז גאָר שווער צו האַלטן דאָס בייכל אין די ראַמען. ער זאָל נישט עסן, איז דאָך אָפּגערעדט אַז מען קען אים נישט בעטן. ווער ווייסט דען נישט אַז אַ נזיר ברענגט אַ קרבן חטאת ווייל ער דערווייטערט זיך בלויז פון וויין, איז דאָך כל שכן אַז עס איז נישט אויסגעהאַלטן זיך צו אָפּזונדערן פון כלערליי עסנוואַרג. און אַז מען רעדט פון חסידים איז דאָך דער דרך הבעל שם געווען אַז בכל דרכיך דעהו, כלומר מען קען מעלה זיין די ניצוצות אפילו פון אַ טשיז דייניש. ואם תמצי לומר אַז מען קען עסן געזונטע מאכלים, דאַרף מען דאָך עסן מיט אַ הכשר ומה נעשה אַז די בעלי מכשירים קלייבן אויס אויף זייערע פּראָדוקטן קוקיס און קענדיס מיט די קאָלירן פון דער תחש פון דער משכן?

ווייטער, אַז מעט עסט שוין יאָ איז זיך אַביסל געניטן אויסצוברענען די קאַלאָריען אינגאַנצן אומדערהערט. ראשית כל, וואו נעמט מען דערצו צייט? וואו האָט אַ איד אין די יאָרן ווען רחיים בצוארו צייט זיך אַ ריר זיך צו טאָן, ווער רעדט נאָך פאַרברענגן אַ שעה אויף אַ שפּאַציר מאַשין? בכלל, מען קען דאָך גיין שפּאַצירן אומזיסט איז וואָס דאַרף מען דערצו אַ מאַשין? אָבער דער עיקר איז דער מאַנגל אין צייט. מען קומט אַהיים פון דער אַרבעט אויסגעהרגעט, איז נאַטירליך צו כאַפן אַ שטיקל דרעמל. מען דאַרף דאָך עפעס עסן, און דערנאָך אַ שיעור, און מנחה מעריב, און מען דאַרף צוגיין זאָגן מזל טוב ביי אַ שמחה, און אַז נישט דאַרף מען זיך באַווייזן ביי אַ קבלת פנים אדער אַ דינער און וואו נעמט מען די צייט אויפן גיין אין דזשים?

און כוח דארף מען דאָך אויך דערצו. וואו נעמט מען די כוחות זיך אויסצומאַטערן אויף געוויכטן און טרעט מאַשינען ווען גיין קויפן חלות זאַפּט אויס אַלע כוחות, אויף ברכו קען מען זיך בלויז געבן אַ קוימישן הייב פון אונטן, און ווען מען שטייט אין דער ריי אין דעם באַנק מוז מען האַלטן אין איין איבערבייטן די פיס ווי מען בייט וועש ערב די ניין טעג? על הראשונים אנו מצטערים זאָל מען זיך צונעמן פרישע האָרעוואַניעס? איך רעד שוין נישט וואָס מען וועט זיך אָנטאָן ווען מען גייט. אַ איד וואָס האָט אַ בוגרת אין דער היים קען זיך דען ערגעץ באַווייזן אין דזשים הויזן און אויסזען ווי אַ פּויער בן פּויער?

איך וואָלט אים אויך געדאַרפט אָפּווענדן די הוה אמינא וואָס מען וואָלט געקענט אויסדרינגן פון זיינע ווערטער, אַז חסידישע אידן אינטערסירט נישט זייער געזונט. איך וואָלט נישט געטאָרט צולאָזן אַז מען זאָל מוציא לעז זיין אויף צענדליקע קהלות קדושות בישראל. ווי קען מען זאָגן אַז עס אינטערסירט אונז נישט דער געזונט ווען מיר זענען אַזוי מקפּיד צו טרינקן שליוואָוויץ צווישן די פיש און די פלייש? אפילו אַז דער שליוואָוויץ האָט זיך קיינמאָל נישט באַגעגענט מיט אַ פלוים, אַ שלינג געבט מען אַלץ. און גאָר ערלעכע אידן געבן זיך אויך אַ וואַש די פינגער נאָך די פיש און אַ רייב אין די וואָנזעס, אַזוי שטאַרק זענען זיי חושש לסכנתא, און דווקא זיי זענען די ווייניקסטע מסוגל צו גיין אין אַ דזשים. זאָל מען נאָר צוקוקן ווי אידישע מאַמעס געבן פאַר זייערע צאן קדשים וויטאַמינען כאילו עס ליגן אין זיי סגולות פון ר' ישעיהלע קערעסטירער און ר' שמעלקע סעלישער ביחד. אמת, מען שטאָפּט זיי אויך אָן מיט חזירייען אָבער רחמנא ליבא בעי און זיי מיינען עס דאָך ערנסט.

זאָל ער קומען אין שוהל אַריין אויף אַ מאָנטיק אָדער דאָנערשטיק און צוקוקן ווי מען ציט אַרויס ביים מי שברך פאַר אַ חולה צוריבענע צעטלעך מיט די נעמען פון האַלבע שפּיטעלער, און נאָכן דאַוונען זאָגט מען אויס אַ יום תהילים פאַר שאר חולי ישראל. ועוד, איך האָב אַמאָל אַליין געזען אַז אין אַ שוהל האָט אַ דאָקטאָר געגעבן אַ שיעור בעניני געזונט. אמת, עס איז געוועזן ניטל, אָבער עס שטייט דאָך בלויז דרך ארץ קדמה לתורה, מה שאין כן אויף געזונט ענינים מוז מען וואַרטן ווען עס איז דאָ איין מאָל אַ יאָר אַ ביסל פרייע צייט: ניתל.

זענען דאָך דאָ בפירושע ראיות אַז היימישע אידן זענען יאָ מקפיד אויפן געזונט.

בכלל לאָמיר נישט איבער טרייבן די געזונט ענינים.  חיה נעני האָט אויסגעזען ווי זי האָט געשוואַנגערט אין יעדן אָדער און פונדעסטוועגן האָט זי געלעבט ביז זיבן און אַכציק ויש אומרים איבער די תשעים. יאָ, דער דאָקטאָר זאָגט טאַקע אַז פון זיין פעש קען מען באַקומען 'דייאַביטיס', כלומר, אידיש גערעדט, ליידן פון צוקער, ר''ל נישט אויף קיין שום א.יד געוואונטשן, אָבער מען קען דאָך אָן דעם אויך דערפון ליידן. קליינע קינדער קענען אפילו ליידן דערפון. און ביי יונגעלייט אויסגעדאַרטע האָט זיך שוין געמאַכט אַז זיי זענען צאַמגעפאַלן פון אַ האַרץ אַטאַק. ממילא בעל כרחך אתה חי ובעל כרחך אתה מת, אַז דער פון אויבן גיט יאָרן לעבט מען צי מען וויל צי נישט. ווי אַ גוטער איד האָט געזאָגט ורפא ירפא, דאָקטוירים זאָלן היילן און ווייניקער איינטיילן וואָס מען מעג און וואָס מען טאָר נישט.

דאָס אַלעס האָב איך אים געוואָלט זאָגן. למעשה, האָב איך אים געזאָגט אַז דער פּראָבלעם איז נישט בלויז אַ אידישער אָבער ביי אונז עס איז אַ קאָמבינאַציע פון פוילקייט, פון פאַרנאַכלעסיקייט און פון עם הארצות. איך האָב אים געזאָגט אַז זיינע קליענטן זענען זייער כיטערע צו מאַכן אַ פּאָר דאָלער אָבער זיי האָבן נישט קיינע טעלעוויזיעס און זיי לייענען נישט די צייטונגען ממילא זענען זיי וויניקער באַקאַנט מיט די עפעקטן פון פעטקייט.

אפילו אַז מען כאַפּט יאָ אַ צייטונג, זענען זיי אינטעריסירט אין די נייעס און אין די פינאַנס בלעטער און נישט אין די ווייבערישע בלעטער פון געזונט. ממילא עסט מען כדת משה וישראל וכמאמר הכתוב וישמן ישורון.