-- מ'גייט איבערבויען די קרעטשמע --

איין קליינע ענדערוינג אין די פלענער ביטע,

אזויווי איך בין רינדעכיג וועל איך האבן א
קליינטשיגע אפיס'ל אויבן אויפן בוידעם אין
איך וועל זיך ארים דרייען אין זעהן אויב אלעס
גייט כשורה. איך וועל אויף פאסן ווער עס
גנב'ט מילך פין די קאווע שטיבל אדער א האנטוך
פין די מקוה. איך וועל זעהן ווער עס טשעפעט מיט
די טויטע אין ווער עס האט פארבינדונגן מיט די
מוסרים. די גאנצע זאך וועט בלייבן בסוד צווישן
מיר אין די מנהל אזוי אז קיינער זאל דערפין נישט
געוואר ווערן.

סאכדעס, דאס הייסט פארציילט? ווער ווי דו ווייסט פון וויפיל זאכן איך האב בכלל נישט גערעדט, אבער אויב שוין באקומען דעם פסק, לאמיר נישט מאכן דאס גענאר דערפון, איך וועל אלעס פארציילן אזוי וועט האבן דיין קריטיק מער פשט...


יענטאש, ס'איז נישט שיין צו רעדן צום ציבור פון "אונזער" אפיס, קהל'ס לאנטש רום, אונזער קאבינעט קלאזעט, אוודאי וועלן מיר דאס האבן, דו מיינסט מיר האבן דאס פארגעסן, די גאנצע קרעטשמע וועט נאר זיין א "קנעפל פונעם רעקל" פון וואס "קהל" וועט פארמאגן, זארג נישט מיין קינד.


יעצט צוריק צו די פלענער:

ס'איז נאך אינטערן פראגע צייכן צו מ'זאל לייגן א גרעסערן דגוש אויפן קאווע שטיבל צו אויפן גמ"ח שטיבל. לאמיר דאס ברייטער אויסשמועסן. און מיר ווארטן צו הערן פונעם ציבור, יעדעס ווארט יעדע הערה איז זייער וויכטיג, די גרעסטע ראיה דערצו, זייטס נישט סורפרייזט, אבער איין שטיבל געבן מיר אוועק פארדעם! מער אינעווייניג צווישן דעם פאקסי-פאפ צימער און טשוקלעד-רום איז אין פלאן צו האבן א שטוב מיט 16 ווענט! פאנטינגאן וועט זיך פארדעם פארשטעקן. דער צימער וועט זיין אך ורק צו קענען רעדן צו די ווענט!! יעדער וואס האט א מיינונג וועט זיך דארט קענען אויסרעדן ווי א ניק צום מנהל, א קינד צום טאטן, און ווי מיין ווייב צו מיר..

ווי יעדער פארשטייט אליין, מיט אלעס וואס מיר פלאנען צו בויען מוז דאס נאך בלייבן א קרעטשמע!! א שווערע בחינה, ממש ווי שבור את החביות ושמור יינה, פסיק רישא ולא ימות, שטעלט אייך פאר נאכן אריינלייגן די 26 מיליאן דאלער וואס אזא פראדזשעקט קען אפקאסטן (דאס איז נאך אנעם בית החיים... נאר הערנדיג וויפיל דער ביה"ח קען קאסטן קען מען זיך פון דעם אליין אויסשטרעקן...) און דערנאך וועט מען זיך טרעפן מיט א בנין "היימישע שטותים"... נאר נישט דאס! ס'מוז בלייבן א קרעטשמע, און דאס איז געווען איינע פון די שווערסטע זאכן וואס מיר האבן געהאט מיטן ארכיטעקטער, אים מסביר צו זיין אז עכט חסידישע יודן "יונגעלייט מיט שיך און זאקן" [ס'איז מיר געפאָלן דעם אויסדרוק, פארפאלן..) האבן ליב א קרעטשמע!!

איז געווען די שאלה, ווי פארברענגן חסידישע יודן מער, אין קאווע שטיבל אדער אינעם גמ"ח?? נו האט מען אראפגעשטעלט א יונגערמאן מיט א תהלים'ל אין די הענד, פאר $8 דאלער א שעה, איין טאג דא און איין טאג דארט, און מיר האבן נעכטן נאכט געהאט די רעזולטאטן.

ער זאגט, אז אין גמ"ח שפאצירט מען מער, אבער, זאגט ער מיט אראפגעלאזטע מינע, דאס האט א הסבר, ווייל ביים גמ"ח קומט מען נאכאמאל אריין צוריקברענגן די געלט, משא"כ די קאווע גלעזל בלייבט אויפן טיש אינעם היכל/ביהמ"ד!!

געבויט אויף דעם פאקט, האט לכאורה געהייסן אז מען וועט אריינלייגן מער געלט אינעם גמ"ח שטיבל. האט יענאש אדער בןהרחמן זיך אנגערופן מיט גרויס פקחות ממש צום באוואונדערן, ער האט געבעטן, מיר זאלן בויען א גרעסערע קאווע שטיבל, איי מ'נוצט דאך מער דעם גמ"ח? זאגט ער: זאל מען בויען אזא גמ"ח וואס מ'זאל גארנישט דארפן צוריקגעבן!!!!!!!!!

אפשר ווען ער וועט זיצן ביים שיסל...



ווייטער:

די "קרעטשמע"

אפפס, דא זענען מיר אינגאנצן צומישט, ווי יעדער חכם פון מה נשתנה פארשטייט אליין, קענען מיר דאס נאר בויען לויט וויאזוי מ'וועט באטראכן דעם יעצטיגן קרעטשמע, באטראכטן ווען און וויאזוי קומען די מענטשן אריין, וואס זיי טוהן ערשט, וואס זייער ציל איז מיטן קומען, ווען באשליסן זיי ארויסצוגיין, וואס זענען די יעצטיגע ביטערסטע צייטן.

איז דאך דער כלל אין קרעטשע: כשם שאין פרצופותיהן כך אין דעותיהן, יעדער וויל עפעס אנדערש, ס'טרעפט זיך אן איין טאג וואס איינער זעצט דעם צווייטן מיט איין ניק, און גלעט אים מיט די צווייטע, יעצט גיי שטעל אויס אזאך וואס יעדער זאל זיין צופרידן, נישט מעגליך.

לדוגמא, נעם אים [בילד – נישט אפגעהיט] און מאך אים פריילעך

נעם אים [בילד – נישט אפגעהיט] און שטעל אים גראד אויף די פיס

נעמט'ס דעם יונגערמאן [בילד – נישט אפגעהיט]און לייג אים אראפ ביידע הענט נארמאל

נעמט'ס דעם איידעלן שעמעדיגן פאררויטלטן בחור'ל [בילד – נישט אפגעהיט] און בעט'ס אים ער זאל זיך עפענען דאס מויל, פאר קיין געלט נישט.

אין איין ווארט, מיר קענען נישט בויען די קרעטשמע פאר מיר ווייסן נישט וואס דאס איז...

*

די טעוועלעך אויפן בנין.

אויפן הויפט אריינגאנג וועט לכאורה שטיין די ווערטער:

אזוי ווי איך זעה דא, אז כולם פה אחד, יעדער איז מסכים, יעדער באשטייט, יעדער שטימט צו, אז דער מצב דא אין קרעטמשע איז עפעס אומדערטרעגליך, האב איך דעריבער אין תחילת נישט געוואלט ארויסזאגן מיין מיינונג און אפגעבן מיין שטומע. און פארוואס טאקע נישט? בין איך דען נישט פונקט אזוי בארעכטיגט אפצוגעבן מיין שטומע ווי די אנדערע תושבים דא אין דארף? און איבערהויפט אצינד ווען די הנהלה פארלאנגט דאס און וויל בדייקא יא הערן איטליכערס מיינונג בנוגע דאס איבערבויען? די סיבות דערפאר זענען עטליכע: 1] פשוט איך וויל נישט זיין קיין "אשר קרך", איך זעה ווי די איינוואוינער דא אין דערפל זענען אזוי ווארים דערצו, אזש דער עולם איז אריין אין אן עקסטאז און ס'גיסט זיך שוין די מליונען פון די קעשענעס, איז וואס עפעס זאל איך סתם אזוי קומען און פארדרייען קאפ? 2] בין איך דאך פון נאטור אויס א שטילער, א צוריק געצויגענער, און ווי די טבע פון די סארט מענטשן אז זיי פארלאזן אלעמאל אויף די געטרייע הנהלה, אויף די מסירעס נעיפעשדיגע טובי הקהל וועלכע ארבעטן לטובתינו מיט איבערמידליכע כוחות הגוף והנפש, איז דעריבער אויב האט קהל באשלאסן אז מ'דארף איבערבויען טא מה נענה אבתרי'? כ'גלויב בנאמנות אז די געטרייע ראשי קהלה ווייסן וואס זיי טוען און איך פארלאז מיך אויף זיי מיטן גאנצן נאמנות! און זיי ווייסן דאס אויך גאנץ גוט...
 
נאר וואדען? וואס פלוצים האט מיר געברענגט אז איך זאל ברעכן מיין שטילקייט? פארוואס דאס מאל אנדערש ווי געווענדליך האב איך גענומען א באשלוס צו טוען פארקערט פון מיין נאטור?
דער תי' דערויף איז, תמכתי יתידותי - כ'האב זיך אנגעכאפט אין די ווערטער פונעם חכם מכל האדם אין די קהלת מגילה, וואס איז עומד וצווח, ס'שטייט און ס'שרייט, ס'מאנט און ס'פאדערט, "עת לדבר". ס'קומט אמאל א צייט וואס א מענטש - טראץ וואס זיין נאטור ערלויבט אים דאס נישט ווייל ער איז פון נאטור אויס א שווייגעדיגער - אבער קומט אמאל א צייט וואס מען מוז יא רעדן, ס'נישט דא קיין צוויי ברירות.

די פראגע שטעלט זיך נאר, פון וואו ווייס איך אז יעצט איז טאקע געקומען דער "עת לדבר"? ווער האט מיר דאס געמאלדן אז דער עת לדבר איז סובב והולך אויפן איצטיגן נושא? צו האב איך דען דאס געהערט בנבואה אדער בחלום?, צו גאר א גילוי אלי', אדער וואס? ניין! בפירוש נישט!, טא וואס יא? די נאטור מיינע...!, אז אויב פון נאטור אויס בין איך דאס פארקערטע און דא פלוצים האט מיר אנגעהויבן פאדערן אז איך מוז נעמען א שטעלונג, ממש להיפך פון מיין נאטור, אטא דאס איז דער גערעסטער גילוי אז אט יעצט איז טאקע דער זמן וואס דער חכם מכל האדם פאדערט פון מיר און ס'איז "עת לדבר". 

וואס איך וויל פארשטיין איז:

1. איך שטיי און איך ווינדער זיך, רוב שעות פון טאג איז די קרעטשמע הערעמעטיש פארקלאפט, ס'באווייזט נישט קיין עובר ושב, קיין נפש חי' טרעט נישט אריין דא, יעדן מאנטיג און דאנערשטאג דארף מען ארויסשיקן הזמנות מיט הזכרות צו די איינוואוינער'ס אז מען זאל זיך קומען מזכיר זיין, און דא פלוצלינג זאגט ער מיר אז ס'איז ענג, מען שטייט צוזאמען געקוועטשט, וואו-וואס-ווען? אפשר צייגט איר מיר אן ווען און וואו עס האט שוין אזעלעכס פאסירט דא אין די קרעטשמע אז ס'נישט געווען קיין פלאץ?

2. לויט ווי איך ווייס איז די קרעטשמע אזא סארט קאמיוניקאציע אפאראט וועלכע ווערן באנוצט בלויז דורך הויכבאשפריצטע אגענטורן, אדער פון געוויסע עלעמענטן אדער אומשטענדן וואס ווילן זיך באהאלטן פון א גוט אויג..., מ'שטיינס געזאגט. כלומר, אזא סארט נישט פנים-אל-פנימדיגער גערעדעכטס, געשרייבאכטס, ווי אונזערע ברידער אונטערן אייזערנעם פארהאנג פלעגן זיך צנויפשפרעכן אויס מורא פאר די קעי. דזשעי. בי. סיגנאלן. א שטייגער ווען מען האט געוואלט מודיע זיין דעם חבר אז דארט און דארט ליגן באהאלטן א פאר תפילין וכדומה, האבן אלע אידן אין געגנט געוואוסט אז דארט און דארט, אויף דעם און דעם פלאץ, קען מען כסדר טרעפן א געהיימען איגרת'ל וועלכע צייגט אן פונקטליכע אינפארמאציע וואו די תפילין ליגן, וואו מ'זאל דאס טראגן דערנאך וכו'.
דאס זעלביגע שפילט זיך אפ ביי אונז אין די קרעטשמע. קרעמער קומט אריין שרייבט אָן אַן איגרת'ל און פוצט אפ. א וויילע דערויף קומט סאכדעס, ליינט אים אפ און שמייסט אריין א תגובה און וילך-געגאנגען. וילך סאכדעס ויבא גרויזאמער און טוט לערך דאס זעלביגע, און אזוי דרייט זיך דאס רעדל אין קרעטשמע יום ויום. טא ווען איז קיין פלאץ נישט דא? איז דען שוין אמאל געווען אזאלעכיגעס אז אלע אלע איינוואוינערס, בלי שום יוצא מן הכלל, פון דארף זאלן זיך צונויפקומען בבת אחת אין די קרעטשמע אז ס'זאל קיין פלאץ נישט זיין? אתמהה.

3. און וואס בשייכות קהל'ס אפיס? איז אזוי, מער ווייניגער מיש איך זיך דאך נישט אריין, אבער אז ס'רעדט שוין רעדט זיך עס..., לדעתי, אפילו ווען קהל מיטינגט שוין יא, מיין איך אז דאס איז נישט אין די קרעטשמע. זיי קומען זיך געווענדליך צונויף ערגעץ וואו. דא אין די קרעטשמע קומען זיי נאר אלעמאל אן מיט א באשלוס, אדער צו פרעגן דעם עולם, אבער א מיטינג דא אין די קרעטשמע מאן דכר שמי'? וכך היא דרכה של עולם, האט איר שוין אמאל געזען א קהל מיטינגען אין בעסמעדרש? טא אויב אזוי קומט ווידער די פראגע: ס'נישט דא קיין פלאץ דא פאר מיטינגען?

4. וואס דריקט מיר יא איז: די פראגע פונעם 'בית עולם'. וואסי? איז אזוי, איך שפעקוליר צו דעם בית עולם דארף מען טאקע יא אויסברייטערן? לויט די ציפערן פון די אקטיווע באזוכערס איז טאקע נישט גענוג אונזער איצטיגער בית עולם? צו האלט איר טאקע אז דא פליסן אריין פרישע באזוכערס, אזש אויף אזוי ווייט אז דער איצטיגער בית עולם פארמאגט שוין טאקע נישט גענוג קרקע?

און צום שלוס, הרבה נשאר בקולמסי, איך וועל זיך דערווייל דא אפשטעלן, זעט אויס אצינד שפיר איך שוין דעם עת לשתוק, איז א סימן אז כ'דארף זיך שוין שטעלן... ועד כאן, אבער איין זאך:

מיין שטימע איז: נישט צובויען! ס'אשאד אויף אידיש געלט. כנלפענ"ד.

אביסל קאלט וואסער פאר די ארבעטער'ס ווער קען צוברענגן?

קודם א יישר כח פאר משנה_למלך, פאר'ן אראפברענגן אזוי שיין די אלע בילדער, איך ווייס נישט צו מ'מעג יא דערמאנען אדער נישט, אבער איך ציטער זייער אז "הוטקע" וועט דאס נאך איינמאל אפמעקן, דאס דארף מען זעהן גוט אוועקצולייגן, ווייל ביים יובל העשירי, ווען מ'וועט דריקן אונזער "דובב שפתי ישנים" ווי ס'וועלן אויפטרעטן אלע חברים העכער די ניינציג יאר, זאל מען דאס קענען צייגן, און האפענטליך שוין מיט א דערהויבענעם געמיט.

פאר איך גיי ווייטער, גרויזאמער, צורייס מיר נישט דעם בלו-פרינט, ס'האט אונז אפגעקאסט שווערע געלטער און כוחות עצימות, האב רחמנות.

די פארשריט פון די וואך

איינס, קרעמער זאל זיין געזונט און שטארק (דרך אגב: וויאזוי ליינט זיך אזעלכע ווערטער, עס סאוינט פאני? אדער מען האט זיך שוין צוגעוואוינט און ס'גליטשט זיך געשמאק?, למאי נפק"מ, איך וויל וויסן ווי טיף קען א מענטש זיין אין דעם קרעטשמע....), ער האט צוגעשטעלט א צייטוויליגן שטיבל, מ'געהט אבער איבער אז די משקה איז זייער צושאקעלט פונעם מאפן, געטס אבבאכט בשעתן טרינקן, ס'איז כח הפועל בנפעל.

מען האט געברענגט צוויי טרעקטער, א גארביטש קען מיט מעטשעס גרייט צו מאכן א פייער, אויב ס'וועט זיין קאלט פאר די ארבעטער'ס, 3 פארטיבעל בית הכסא'ס, און א גרויסע סטיריאו וואס וועט ארבעטן גאר הויעך.

מיר בעטן פונעם עולם, הערטס אויף צו באלאגערן מיין תיבה אישית... [בילד – נישט אפגעהיט] איך וועל נאר איבערשרייבן דאס וואס איינער זאגט כסדר אויפן מעין מעניו: איך בעט זייער מען זאל מיר מחזק זיין, זאגט אריין אפאר ווערטער וכו' ... יעדע מעסעדזש זאל נישט האבן קיין קללה, ווייל איך הער עס סייווי נישט אויס, און עס גייט חלילה צוריק צו דער וואס זאגט עס וכו' וכו' וכו'..

עס וועלן צוקומען אפאר שינוים, אין די פלענער:
איינס, עס וועט געבויט ווערן א עקסטערע אריינגאנג פאר רבנים ודיינים, וואס דאס וועט זיין הערמעטיש פארקלאפט...

אן עקסטערע צימער פאר מיוזיק וועט זיין גאר שטארק אפגעריקט פון די גאנצע קרעטשמע, דאס איז אויב דער פאסט מאן וועט וועלן הערן דעם "רחם", דער סעילעס מאן דעם ניגון פון "זה חליפתי" און דער הצלה מאן דעם "אבי מ'לעבט".... ...


איך גלייב דער עולם איז נישט אינטערעסירט צו הערן די שוועריגקייטן וואס מען גייט דורך, ס'איז א פרשה פאר זיך, געווייקט מיט בלוט און טרערן, אבער אלטס דאגה בלב איש, וועל איך מיך אביסל אפרעדן דאס הארץ

איך גיי ניטאמאל דערמאנען - אפילו עטס גייטס מיך שטארק בעטן - צו רעדן פון מיינע פארשטויבטע שיך און הויזן וואס מיר גייען דאוווענען דערמיט מנחה, זייענדיג אינמיטן די ארבעט. יעדער אין ביהמ"ד בפרט די מגידי שיעורים וואס זיצן א האלבע טאג אויפן הויכן סטעטש און לעדערנעם רבני-שעם(...) ריקליינער, און מען גייט פאר זיי נאך געלט צוליב "א יונגערמאן וואס איז אריינגעפאלן אין גרויסע חובות" E.T.C., וואס באטראכטן מיר מיט אזא בליק, כלומר, זיי מיר מסביר וויאזוי קענסטו אפילו האבן א הוה-אמינא אזוי צו רעדן צום רבוש"ע וכו' וכו'

וואס איך גיי יא רעדן איז וויאזוי מיין בני בית נעמט מיר אויף נאכן מיך אזוי זעהן מיט די ארבעטס בגדים...      אוי, איך זעה עטס ווערטס פרייליך.... עטס האטס שוין גארנישט קיין מיטלייד מיט מיר...

נאך איין זאך, די פוילישע גויטע וואס מיר גייען דא אויפנעמען, האט נאך נישט קיין נאמען, מיר וואלטן געבעטן קרעמער, ער זאל אריינלייגן א סורוועי U-NAME-IT, אז דער עולם זאל איר קענען א נאמען געבן.