עטליכע כללים אין די אידישע שפראך
174 פאסטס אין ארכיוו · אשכול #1508019
בנדקט_ט"ז
האוה"ח שהבאת מסייע לדברי
עם הארץ= הנמשלים לעפר הארץ, הם בני אדם הבזויים והפחותים שאין בהם נפש קדושה וכו' והם הנקראים עמי הארץ (אוהחה"ק בראשית ט"ו, ג'
ישר כחך על הפתרון, תודה
תוקן על ידי - mefikel - 29/09/2005 21:33:49
קוידעמ פאר אונזער אדמ'ל
און דערנאך
ס'ארא כיליק
אמעראצעס
אמעראצעם
אמייארעצ
דעריקער איז, איר זאלט אייך זעצן לערנען וועט איר נישט זיין קיין איינע פון די אלע דריי...
פעפערל שארפער
אגודל ווארפער
איך ווייס נישט וואו זיך אהינצוטוהן
פארוואס באקום איך נישט עפעס אין גרין
געערטער פויפסט טוט צוהערן
איך פארגין אייך א גרינעם פינגער זייער גערן
איך טו אייך זייער שעצן
אבער איך האב אייך נאר געוואלט לאזן וויסן די יידישע געזעצן
ביי אונז איז זייער פע
צו זיין א תובע בפה
ב-עמעס זענט איר ווערט מער ווי דער גרינער פינגער
ס'דאכט זיך אייך נאר אויס אז יענעמ'ס איז גרינער
דעריבער האב איך זיך צוריק געהאלטן
און דעם פינגער באהאלטן
אבער אזוי ווי איך זע אז עס איז אייך באנג
דאן נאט אייך מיין שיינעם געשאנק
ערעב זארעחך,
גם יהא ברוך,
כמו שצריך,
פון געלעכטער איך טו זיך קאטשענען,
איך דארף זיך גארנישט מוטשענען.
טייערער באליבטער ראשאקאל
איך וועל בעזהשי"ת נישט פארגעסן פאר אייך מיין אפצאל
איך וועל אייך צום גוטס געדענקען
איך וועל פאר אייך אויך דעם שיינעם געשאנק שענקען
און לאמעך טאקע באלד דערצו צוטרעטן
איך וויל נישט לאזן איר זאלט דאס דארפן בעטן
און פאר אייך דאס מאל
אויך דריי אין צאל
רעב זאארעחך גלייבט מיר אויפן ווארט,
אז איך בין נישט פון דעם סארט,
וואס טוען פאר די גרינע פרעשלעך וויינען,
און אז מען גיט זיי עס נישט טוען זיי קאמפליינען,
אבער אז דו האסט מיר עס געגעבן איז עס פארט נישט אזוי בעד,
עס איז נאך אלעם פאר מיר א גרויסער כאבעד,
זאל דיך דער אייבירשטער באצאלן בכפלים,
שמח תשמח רעים האהובים.
איך דערמאן מיך אויפן ארט
די באקאנטע וועלטס ווארט
נישט יעדער לויפט דעם "קאוועד" נאך
ווייל ס'האט צומאל זייער נישט קיין גוטן גראך
אבער אז ס'קומט אונטער ווי א מציאה
דעמאלט איז עס א גרויסע זכיה
יא ווירקליך אזוי דער כבוד איז מיר נאכגעלאפן אלעמאל,
נישט אומזינסט בין איך דא ראש הקהל.
נא דאן איז דאך פאר אייך דער 'קאוועד' א ריכטיגער געשמאק
ווייל די גאנצע זאך איז דאך פאר אייך א שאק
איר טוט דאס נישט נאכלויפן
נאר מיט אייערע גוטע מעשים האט איר דאס זיך געטוען איינקויפן
און טאקע דערפאר האט איר דעם 'כבוד' ערלעך פארדינט
אין אנגעקומען צו אייער הויכן פאסטן אויף וואס איר זיצט אצינד
וצויתי את ברכתי לך
יאריך ימים על ממלכתך
זאלסט זוכה זיין צו א שנה טובה ונעימה
און א גוטע כתיבה וחתימה
איך זיץ און וויין
בין איך טאקע געמיין
גרויסע מסיבה דא געווען
און מיר האט מען פארזעהן
דער דיין ערעב זארעח
מיט א בארד ווי תרח
דער ראש הקהל מיטן קֶרֶח
ווי טעאדער הערצל בערך
ארום דעם רינדיגן טיש
געשמועסט איבער הודו און כוש
גערופן האט מען מיר נישט
איך בין אינגאנצן צומישט
בענעדיקט16
בענעדיקט קרעכץ נישט האב נישט קיין צער,
און וויין נישט ווי קיין נער,
מן הסתם האסטו אין די צייט געלערנט די הייליגע תורה,
כי טוב סחרה מכל סחורה.
על דא ודאי קא בכינא
איך זאג מיר א קינה
אויב איר זעהט יא איין
אז זיס איז די תורה אליין
דאן פארוואס פארברענגן
די צייט אומברענגן
מיט דברים של מה בכך
ס'לוינט נישט די גאנצע זאך
גערעכט גערעכט ס'איז זיס די הייליגע תורה,
אבער מיר בטל'ען די צייט ועל דא אני מתאבל מרה,
אבער וואס קען מען טון אז עס איז דא א ביטערער יצר הרע,
וואס מאכט אונז אינגאנצן משוגע מעטארע.
בראתי יצר הרע
זאגט דער בורא
אבער בראתי תורה
די תבלין די ווארע
אנטי-יצר סחורה
טייערע ברודער ביטע נישט זיין ברוגז אויף מיר פאר ארויפברענגן די אשכול צום אויבערפלאך דען דאס איז וויכטיג פאר דעם ציבור צו וויסן די כללים איבער די שפראך וואס אונז נוץ מיר דא אין קרעעטשמע, איך האף די נעקסטע תגובה וועט זיין לויט די כללים.
האסט געוואלט א תגובה? האסטו איינס: דו שרייבסט: "וואס אונז נוץ מיר דא אין קרעעטשמע". מ'דארף שרייבן: "וואס מיר נוצן דא אין קרעטשמע". וה' הטוב יכפר...
שלמה זלמן
ווי אזוי שרייבט מען
ביימער
אדער
בוימער?
עס איז נישט דא א ווארט 'בוימער'. 'בוים' איז לשון יחיד, 'ביימער' איז לשון רבים.
ווי אזוי שרייבט מען 'געווענטליך' אדער 'געווענליך'?
צי ווייסט איימיצער דעם אינטערשייד צווישען "דרום" און "דריבער" ?
איך טוה זעהר אסאך לעזן אין די אלטע "צאינה וראינה".
שייןהויך;
געווענליך שרייב איך געווענליך. מען קען אבער אויך שרייבן געווענדליך אדער געווענטליך.
לידיעה בעלמא: א פשוט'ע זאך וואס יעדער ווייסט מן הסתם. אבער דאך שאדט נישט אז מען ברענגט עס אראפ:
אין אידיש באנוצט מען זיך נישט מיט די דאזיגע אותיות:
'ב' (אן א פינטל), 'ח', 'כ' (מיט א פינטל), 'ש'(א לינקער), 'ת'(מיט א פינטל).
אנשטאט 'ב' (אן א פינטל), שרייבט מען 'וו'.
אנשטאט 'ח', שרייבט מען 'כ' (אן א פינטל).
אנשטאט 'כ' (מיט א פינטל) שרייבט מען 'ק'.
אנשטאט 'ש' (א לינקער) שרייבט מען 'ס'.
אנשטאט 'ת' ( מיט א פינטל) שרייבט מען 'ט'.
אין דעם געלעגנהייט וועל איך שוין דערמאנען נאך א פשוט'ע אבער וויכטיגע זאך:
די וואקאלן:
'א' דינט סיי אלס 'קמץ', סיי אלץ 'פתח'.
'ע' - 'סגול'.
'יי' - 'צירי'.
'וי' - 'חולם'.
'י' - 'שורוק'.
דער 'שוא' האט נישט קיין וואקאל.
סך הכל:
די וואקאלן: - א. ע. ו. יי. וי. י.
די איבעריגע אותיות זענען די קאנסאנאנטן מיט וואס מען באניצט זיך צו רעדן.
שיין הויך. ס'איז דא איינמאל אין די גאנצע אידישע שפראך וואס מ'נוצט יא א ב' (אן א פינטל). אויבן (אויפ'ן צווייטן שטאק). אויוון איז דארט וואו מ'באקט קאקאש קעיק. "לויף ארויף אויבן און צינד אן דעם אויוון".
שלמה זלמן
שיין הויך. שרייבסט אז 'י' איז פאר א שוריק. ס'איז נישט ריכטיג. 'י' איז פאר א חירוק נישט א שוריק. א שוריק הערט זיך אזוי ווי א מלואפום, אזוי ווי אין "ענטשולדיגט".
שלמה זלמן
טעות לעולם חוזר!
שלמה-זלמן איז גערעכט:
'י' איז 'חיריק'.
'ו' איז 'שורוק'.
והוא רחום יכפר עון.
ווי אזוי שרייבט מען?
'צימער' אדער 'צומער'.
'גליקליך' אדער 'גליקלעך'.
'דערובער' אדער 'דעריבער'.
צו קען מען שרייבן נאך א 'קאמען' (ווי דאס , ) דאס ווארט 'און'? איך וואלט לכאורה געזאגט אז נישט, ווייל דאס פילט שוין אויס דער 'און', נאר איך זעה אז דער מעלות, וועלכע לייגט א גרויסע דגש אויף אויסלייג, שרייבט יא 'און' נאך א 'קאמען', וצ"ע.
איך וואלט אויך געוואלט מברר זיין דער כלל, ווען מען שרייבט א ליין צווישן צוויי ווערטער (ווי דאס - ). אמאל ווערט עס געשריבן מיט א 'ספעיס' (ווי דאס ) צווישן די צוויי ווערטער, און אמאל אן א 'ספעיס'.
איך וועל מיך פרייען אויב איינער קען מיר ארויסהעלפן.
שיין הויך. צימער, גליקליך און דעריבער איז ריכטיג. "גליקלעך" איז נישט אזוי שטארק גרייזיג פאר אונגאריש אפשטאמיגע, אבער די ריכטיגע ווארט איז גליקליך. (אזוי ווי: גיב, אים אד"ג).
ביטע גיב א ביישפיל ווען מעלות ניצט א קאמע פאר "און". איך גלייב נישט אז זיי ניצן א קאמע ווען דער "און" איז א חלק פון די זעלבע זאץ, אזוי ווי: "גאלד, זילבער און קופער". ס'קען זיין אז זיי האבן גענוצט א קאמע ווען דער זאץ איז געווען גאר א לאנגער און דער "און" האט באלאנגט פאר א פריערדיגע חלק פונעם זאץ.
אויב מ'זאל אריינלייגן, אדער נישט אריינלייגן, א ספעיס פאר און נאך א "דעש" ווענדט זיך אויף וואס דו ניצט דעם דעש. אויב דו ווילסט מחבר זיין צוויי אדער מער ווערטער נוצט מען דעם דעש אן א ספעיס. ווי אין: "צוואנציג-יעריגער", "איין-און-דרייסיג'סטער". אבער אויב דו ווילסט אפטיילן דעם זאץ אינמיט'ן לייגט מען אריין א ספעיס, ווי אין: "מאסול - איינס פון די צוויי פראבלעמאטישע שטעט אין איראק - איז געווען אין..."
שלמה זלמן
מען שרייבט 'צימער' 'גליקליך' 'דעריבער'
ווען מען שרייבט צוויי גאנצע זאצן און מען נוצט די 'און' פאר א באהעפטונגס ווארט דארף מען לייגן א קאמע פארדעם
ווען מען וויל שרייבן א זאץ, וואס די שפראך טוישט זיך אינמיטן, למשל: "ווען ער האט דאס געזאגט, האט ער נישט געלאכט - ער האט זיך פשוט געקוילעט פאר געלעכטער", קומט אריין א שטריך אינדערמיט?
ווייסט איינער פארוואָס "דער איד" פינטעלט אַלע זייערע קעפּעלעך מיט קמץ אדער פּתח, - און "דער בלאט" נישט?
yidishervelt@gmail.com'פארבריק' אדער 'פאבריק':
'פארברענגען' אדער 'פאברענגען':
וואס איז דער כלל ביי אלע די סארט זאכן? ווען לייגט מען אריין א 'ר' און ווען נישט?
שיין הויך
דאס וואס 'הצלה2006' האט געפרעקט צו מ'שרייבט בוימער אדער ביימער,
מיין איך אז דער אמת'ער ענטפער איז אז עס ווענד זיך צו דו זאגסט סליחות נוסח פולין אדער סליחות נוסח ליטא,
כלומר אין פוילן דריקט מען אויס א חולם א קמץ+י אוי, דעריבער וועלן מיר שרייבן 'בוימער'.
אבער אין ליטע דריקט מען אויס א חולם הענדליך ווי א ציירי איי, דעריבער וועלן מיר שרייבן 'ביימער'.
ווי באקאנט איז די הזהרה צו דו וואס דריקן אויס א ציירי א שטאט א חוילם זיי זאלן אכטינג געבן ביים דאווענען ווען זיי זאגן 'הבו לד' כבוד ועז' ניט זאגן כבייד ועייז, ווייל עס הערט זיך ווי זיי זאגן גיב צו ג-ט א לעבער מיט א ציג.
קענסט שרייען פון היינט ביז מארגן "חי_וקים", ס,וועט דיר גארנישט העלפן...!!!
"ווען מען וויל שרייבן א זאץ, וואס די שפראך טוישט זיך אינמיטן, למשל: 'ווען ער האט דאס געזאגט, האט ער נישט געלאכט - ער האט זיך פשוט געקוילעט פאר געלעכטער', קומט אריין א שטריך אינדערמיט?"
יא. ס'באלאנגט א ספעיס דארט. (אויב דאס איז דיין פראגע וועגן א "שטריך"). אין דעם ספעציפישן זאץ וואלט איך נישט אריינגעלייגט א דעש נאר א קאמע.
שלמה זלמן
וואס איז דער חילוק צווישן מיר און אונז?
ליין מעלות די חודש אין די בריוון פון די ליינער. אינטרעסאנט.
שלמה זלמן
יישר כח שלמה-זלמן פאר דיין מראה מקום.
ןןי אזוי שרייבט מען? 'מראה-מקום' אדער מראה מקום?
אגב: פון וואו ווייסטו אזוי גוט די אידיש כללים? ביזטו א שרייבער? דו קענסט מיר אויך ענטפערן אין אישית.
אין אידיש באנוצט מען זיך מיט פינף משפחות פון ווערטער:
1) שם הפועל - א זאך וואס מען טוט. צ.ב.ש: עסן, שלאפן, רעדן א.א.וו.
2) שם עצם - א זאך וואס מען קען אנכאפן. צ.ב.ש: א טיש, א בעט, א.א.וו.
3) פעלי עזר - א ווארט וואס ווערט באנוצט צו העלפן פארשטיין וואס מען רעדט. צ.ב.ש: דער טיש "איז" ארויפגעפאלן "אויף" מיין פוס. - די אלע ווערטער אין גענזן פיסלעך זענען פעלי עזר, זיי גיבן צו פארשטיין דאס גערעדטע. אנשטאט צו זאגן "טיש ארויפגעפאלן מיין פוס" וואס דאן וואלט קיינער נישט פארשטאנען וואס דו ווילסט, ווערט די 'סענטענז' בארייכערט מיט פעלי עזר וואס גיבן צו פארשטיין.
4) שם אחיזה - וואס ווערט באנוצט אויסצודריקן א זאך וואס באלאנגט צו איינעם. צ.ב.ש: "מיין" זאך, מען טאר נישט אויסמעקן "יענעמ'ס" תגובה, א.א.וו.
5) געפיהל ווערטער - דאס איז וואס שרייבערס ניצן ווען זיי ווילן עפעס אויסדריקן ווי אזוי זיי האבן זיך געפיהלט.
אויף יעדע קאטגאריע קען מען שרייבן גאנצע כללים ווי אזוי מען באנוצט זיך דערמיט, אבער אין כאן מקומו.
ליינענדיק אייערע פינעף-כללים, וואס איר האט געשטעלט, וואלט איך זיך ערלויבט אייך צו פרעגן:
משא"כ אין אנדערע שפראכן? איז דען אין אנדערע שפראכן פארהאן אנדערע כללים ווי דאס וואס איר האט אראפגעשטעלט ביי אונזער באליבטע מוטער-שפראך?
די כללים, דוכט זיך, זענען נישט בדוקא כללים פאר די אידישע שפראך, נאר זיי זענען גיכער א כלליותדיקער שפראכן-כללים.
~~~
איך וואלט זיך אויך ערלויבט צו שטעלן א פראגע
ווען ניצט מען דער אויסדריק "די"?
ווען ניצט מען דער אויסדריק "דער"?
ווען ניצט מען דאס ווארט "דעם"?
service03
וואס טיט זיך מיט
"דיעזע"
"דאזיגע"
סערוויס. בנוגע די און דער אויב ס'איז לשון זכר אדער נקבה איז אינטרעסאנט אנצומערקן אז די אידיש פיוריסט'ן וועלן שרייבן "דער פרוי" און נישט "די פרוי". מעלות פאלגט אויך נאך דעם דיקטאט.
שלמה זלמן
שלמה זלמן טייערע:
איך וועל אייך ענטפערן על ראשון ראשון ועל אחרון אחרון:
קודם כל, בנוגע די פינף כללים זענט איר גערעכט, אז אין יעדע שפראך דא די פינף כללים. נאר די חילוק איז אין יעדע כלל אליין איז דא פארשידענע כללים וואס איך האב אין פלאן במשך הזמן זיי אויסצושמועסן פונקטליך (אדער פונטקלעך). נאר איך האב געוואלט צוגרייטן דעם פעלד פאר דעם, דעריבער האב איך זיי אויסגעשמועסט.
אויף דער, די, דעם, דאס:
דער - זכר (איך ווייס נישט פון וואו ער נעמט צו זאגן 'דער פרוי').
די - נקבה.
דאס - דומם, כל זמן ער איז נישט גרויס. צ.ב.ש. דאס טיש, דאס שאפע, א.א.וו.
דאס - אויך ווען מען מאכט קליין א זאך צ.ב.ש. דאס אינגעלע.
דעם - דומם וואס איז גרויס. צ.ב.ש. דעם בנין, דעם שטאט, דעם לאנד, א.א.וו.
איך האף אז איך האב אייך קלאר געמאכט דעם ענין.
איך האב פארגעסן צוצולייגן א קליינע צוגעבונג:
'דעם' שרייבט מען אויך ווען מען רעדט פון א זאך וואס מען קען נישט אנטאפן מיט די הענט. צ.ב.ש. דעם ענין, א.א.וו.
איך וויל פאררעכטן מיין גראבן טעות:
אנשטאט 'שלמה-זלמן' טייערע
ליין 'סערוויס' טייערע
והוא רחום יכפר עון.
שייןהויך,
לאמיך דיר פארפינקטליכערן, והוא רחום יכפר.
דער = לשון זכר,
די = לשון נקיבה,
דאס = נייטראל, פארקלענער ווארט.
דעם = ווערט גענוצט אויף "דעם" און "דאס" ביי פארשידענע געלעגנהייטן.
כמעט יעדע זאך און יעדער באגריף האט האט א פלאץ וואו ער/זי באלאנגט - לשון זכר, נקיבה, אדער נייטראל. "טיש" איז א לשון זכר און איז דערפאר "דער" טיש. "וואנט" איז א לשון נקיבה און איז דערפאר "די וואנט".
ווער האט באשלאסן וואס איז וואס? אויף דעם, מיין איך, איז דער ענטפער אז אין רוב פעלער איז עס געוואנדן אין וואו דאס ווארט שטייט איין אין אריגינעל - אין דער דייטשער שפראך.
זאכן וואס זענען אבסטראקטע באגריפן (ובלשונך: "וואס מען קען נישט אנטאפן") זענען געווענליך "דאס" - "דאס ענין, דאס התעוררות, דאס התרגשות אא"וו.
ועוד חזון למועד.
תוקן על ידי - menchele - 28/12/2005 1:06:46
ווען זענען די 'פארשידענע געלעגנהייטן' וואס מען ניצט 'דעם'?
איך בעט אלע אידיש קענער זאלן איבערקוקן מיין נייע ארטיקל וואס איך האב נארוואס ארויפגעשטעלט דא אין די קרעטשמע לכבוד חנוכה, און נאטירן אויב איך האב גוט אויסגעלייגט די כללים פון די אידישע שפראך, אריינגערעכנט 'די' 'דער' 'דעם' און 'דאס'. יישר כח למפרע.
עיין מה שכתבתי שם הנלע"ד ודו"ק.
עיי"ש, וועט דיר אויסקומען אז דאס קעפל פון דעם "אשכול" וואלט זיך געדארפט לייענען "עטליכע כללים אין 'דער אידישער' שפראך..."
האט מיר איינער נעכטן אנגעפרעגט א שאלע, איבער ענק און עטץ.
ער פרעגט מיר אזוי: ווי אזוי פרעגט מען א רבים וואו זיי געפינען זיך;
1) וואו זענען ענק
2) וואו זענט עטץ
יאך האב גלייך געזאגט אז די ערשטע איז ריכטיג, די צווייטע איז נישט ריכטיג, ווייל אין אידיש איז נישט דא אזא ווארט ווי "עטץ", פרעגט ער מיר נו אפשר קען מען פרעגן "וואו זענט ענק" גיב איך איהם א פרעג וואו זייט איר געבארן געווארן, ביין אונז איז אזא אויסלייג נישט פארהאנען.
מורי ורבותי יאך קאן נאך זאגן אחר שובי ניחמתי, סיז נישט אזא הארבע שאלע, ממילא זאגט מיר צו בין יאך גערעכט אדער נישט.
תודה רבה למפרע.
תוקן על ידי - התאחדות - 29/12/2005 19:51:10
3) וואו זענט איר?!